ROLA LITERATURY W ŻYCIU DZIECKA

Większość książek, przeznaczonych dla dzieci najmłodszych, pisana jest wierszem. Niektóre z tych utworów maja charakter liryczny. Tak więc poezja w życiu dziecka jest  obecna od wczesnego dzieciństwa. Odgrywa szczególną rolę i jest pierwszym źródłem informacji, które uczą je świata i praw nim rządzących. Kształtuje świat wartości dziecka, jego wrażliwość i uczucia. Budzi w mim zachwyt, zdziwienie, radość, smutek oraz wywołuje pierwsze refleksje. Dzieci lubią wiersze, ich atrakcyjną formę, czyli: zwrotkowy układ, rym, rytm i melodyjność – to powoduje zachwyt dziecka, skupienie uwagi, zainteresowanie.

Wiersze kołysankowe, które później  przybrały formę pieśni mają za zadanie wyciszyć dziecko, wprowadzić w  atmosferę snu. Kołysanki śpiewane przy łóżeczku dziecka,  wypełniają wieczorny czas oczekiwania na sen,  zabierają dziecko w świat słowa i wyobraźni. Kołysanka zawiera czułą wypowiedz skierowaną bezpośrednio do dziecka np: luli, mój maleńki, dobranoc ci syneczku, i nastawienie na uzyskanie jego konkretnej reakcji np: uśnij-że mi, nie płacz, siwe oczka zmruż. Zatem kołysanka towarzyszy dziecku od kołyski i stała się pieśnią matek wszystkich narodów i wszystkich kultur. Oprócz kołysanek lirycznych i usypiających, ważne dla dziecka są „rozbudzanki”, utwory zachęcające do zabawy. Polegają na klaskaniu, szczypaniu czy łaskotaniu np. „kosi, kosi łapci”, „idzie rak nieborak” lub „sroczka kaszkę warzyła”. Sprawiają dziecku  radość, zadowolenie, budują więzi rodzinne, przygotowują do poważniejszych form zabawy.  Nieco starsze  dzieci nie tylko lubią słuchać śpiewu mamy ale same lubią śpiewać i  pokazywać  ruchem  treść piosenki. Potrzebę dziecka w tym zakresie dostrzegła wielka polska poetka, autorka żywej i poczytnej do dziś poezji dla dzieci Maria Konopnicka,. Mówiła „Nie przychodzę ani uczyć dzieci, ani też ich bawić. Przychodzę śpiewać z nimi”. Poetka ma na myśli poezję, którą cechuje melodia rytmu, bogactwo rymów, a przez to pozostaje w ścisłym związku z muzyką i tańcem.

Dzieci lubią także  rymowanki i wyliczanki, które porządkują świat zabawy dziecka. Poprzez wyliczanie ,,….na kogo wypadnie na tego bęc”, to ,,los” decyduje, wybiera dziecko, które rozpoczyna zabawę (nie pani w przedszkolu, czy mama), łatwiej się dziecku z tym pogodzić.

We wstępie do zbioru ,,Powiastki i bajki’  Stanisław Jachowicz pisał: „Bajka uczy, bajka w pamięci pozostanie; z pamięci przejdzie do serca, z serca w życie praktyczne i wyda owoc, owoc pożyteczny”. Ten znany cytat tak wiele mówi o roli , jaką pełni literatura w życiu dziecka. Utwory  Jachowicza wyrażają idee pożytecznej nauki, zawierają pouczenie, przestrogę, morał lub zakaz, którego przekroczenie skutkowało  karą; ,, Andzia mamy nie posłuchała, ukuła się i płakała”. Walory dydaktyczne, polegające na ukazywaniu dobrych wzorów, otwierają dziecko  na liryczne przeżycia, budzą zachwyt otaczającym światem. Bogactwo różnego rodzaju wierszy pobudza dzieci do działań twórczych. Wiersze rytmiczne cechują się rytmem i jego regularnym powtarzaniem w jednakowych odstępach czasu. Zachęcają dziecko do marszu, stukania, skakania czy wirowania. Wiersze obrazowe, działają silnie na wyobraźnię, która maluje wewnętrzny obraz. W dziecku rodzi się chęć przelania tego obrazu na papier. Wiersze medytacyjne mają charakter refleksyjny, wprowadzają dziecko w stan zadumy i poznania siebie samego. Dzieci bardzo lubią ,,rysowane wierszyki”, gdzie podczas recytacji wiersza- rysują. Dziecko przeżywa swoją pracę-zabawę całym sobą. Obok motywacji poetyckiej równie ważną rolę pełni  w literaturze dla dzieci motywacja wychowawcza i zabawowa.  Figlarne wierszyki Tuwima i Brzechwy bawią się przede wszystkim słowami „stawiając świat na opak”. Należy zatem czytać dzieciom różne rodzaje wierszy, aby nauczyły się rozumieć i akceptować sztukę słowa w jej pełnym wymiarze. Radość niosą dzieciom utwory inspirowane przyrodą , wiersze Konopnickiej, Kulmowej, Doroty Gellner  –podszyte są magicznością, dziecięcym stosunkiem do świata, radościom, chęciom zabawy, samą zabawą, dziecięcą litością nad pokrzywdzonym, co sprawia, że są lubiane przez dzieci.

Bajeczkami  i baśniami zainteresowane i oczarowane są zarówno dzieci najmłodsze, jak i starsze. Baśń porusza ich serca, a przede wszystkim pociesza. Obiecuje długie i szczęśliwe życie za pomoc drugiemu w potrzebie, okazaną odwagę i bohaterstwo. Opinię o baśniach wyraził Bruno Bettelheim, dziecięcy psychiatra. Twierdził on że, „baśnie zwłaszcza w swojej nienaruszonej formie, pełnią pożyteczną  rolę, bo w sposób obrazowy leczą dziecięce urazy i kompleksy – lęk przed rozłączeniem, konflikty z rodzeństwem, trudności dorastania”

Dorośli na ogół wiedzą o tym, że trzeba małym dzieciom opowiadać lub czytać bajki, deklamować wierszyki, wspólnie oglądać kolorowe obrazki w książkach. Powinni znać literaturę dla dzieci, aby w sposób świadomy przekazywać dziecku płynące z niej wartości. Uczestnicząc w mądrej inicjacji literackiej, już przedszkolak zacznie się orientować w różnorodności docierających do niego przekazów. Należy mu pomóc, aby nie zagubił się w gąszczu słów, obrazów, rytmów i postaci, aby potrafił zbudować z nich swój stosunek do czytelnictwa.

Małgorzata Głód

Share